Wirus HIV

Czym jest HIV i jak wpływa na organizm

Definicja wirusa HIV i mechanizm działania

HIV (Human Immunodeficiency Virus) to wirus niedoboru odporności człowieka, który atakuje układ immunologiczny organizmu. Wirus ten należy do grupy retrowirusów i charakteryzuje się zdolnością do wbudowywania swojego materiału genetycznego w DNA komórek gospodarza. HIV atakuje przede wszystkim limfocyty T CD4+, które są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania systemu odpornościowego.

Różnica między HIV a AIDS

HIV to nazwa wirusa, podczas gdy AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) oznacza zespół nabytego niedoboru odporności - jest to zaawansowane stadium infekcji HIV. Osoba może być zarażona HIV przez lata, nie wykazując objawów AIDS. AIDS rozwija się, gdy liczba limfocytów CD4+ spadnie poniżej krytycznego poziomu lub wystąpią infekcje oportunistyczne.

Fazy infekcji HIV

Infekcja HIV przebiega w trzech głównych fazach:

• Faza ostra (2-4 tygodnie po zakażeniu) - objawy przypominające grypę
• Faza bezobjawowa (może trwać latami) - wirus replikuje się, ale pacjent czuje się zdrowy
• Faza AIDS - ciężkie uszkodzenie układu immunologicznego

Wpływ na układ immunologiczny i statystyki w Polsce

HIV systematycznie niszczy limfocyty CD4+, osłabiając zdolność organizmu do walki z infekcjami. Według danych Krajowego Centrum ds. AIDS, w Polsce żyje około 15-20 tysięcy osób z HIV, przy czym rocznie rejestruje się około 1200-1400 nowych przypadków zakażeń.

Terapia antyretrowirusowa (ARV) - podstawy leczenia

Cele terapii antyretrowirusowej

Głównym celem terapii ARV jest maksymalne i długotrwałe zmniejszenie ładunku wirusowego HIV we krwi, najlepiej do poziomu niewykrywalnego. Terapia ma na celu także odbudowę i zachowanie funkcji układu immunologicznego, zapobieganie progresji choroby oraz poprawę jakości i długości życia pacjentów.

Mechanizmy działania leków ARV

Leki antyretrowirusowe działają poprzez blokowanie różnych etapów cyklu replikacyjnego HIV. Wyróżnia się kilka klas leków:

• Inhibitory odwrotnej transkryptazy nukleozydowe (NRTI)
• Inhibitory odwrotnej transkryptazy nienukleozydowe (NNRTI)
• Inhibitory proteazy (PI)
• Inhibitory integrazy (INSTI)

Znaczenie wczesnego leczenia i monitorowanie

Współczesne wytyczne zalecają rozpoczęcie terapii ARV niezależnie od liczby limfocytów CD4+, najlepiej jak najszybciej po diagnozie. Wczesne leczenie zapobiega uszkodzeniu układu immunologicznego i zmniejsza ryzyko transmisji wirusa. Skuteczność terapii monitoruje się poprzez regularne badania ładunku wirusowego i liczby limfocytów CD4+. Niewykrywalny ładunk wirusowy oznacza, że ryzyko transmisji HIV jest praktycznie zerowe.

Dostępne leki antyretrowirusowe w Polsce

Polska oferuje szeroki dostęp do nowoczesnych leków antyretrowirusowych (ARV), które stanowią podstawę skutecznego leczenia HIV. Terapia antyretrowirusowa ma na celu zahamowanie replikacji wirusa, przywrócenie funkcji układu odpornościowego i zapobieganie progresji choroby do AIDS.

Inhibitory odwrotnej transkryptazy nukleozydowe (NRTI)

Ta grupa leków blokuje enzym odwrotnej transkryptazy HIV, zapobiegając przepisywaniu RNA wirusa na DNA. W Polsce dostępne są między innymi:

• Zidowudyna (AZT) - pierwszy lek przeciw HIV, nadal stosowany w terapii kombinowanej
• Emtrycytabina - często wykorzystywana w preparatach kombinowanych
• Tenofowir - dostępny w dwóch formach: disoproksyl i alafenamid

Inhibitory odwrotnej transkryptazy nienukleozydowe (NNRTI)

Leki z tej grupy działają poprzez bezpośrednie wiązanie się z enzymem odwrotnej transkryptazy. Popularne preparaty to Efawirenz, stosowany głównie w terapii pierwszej linii, oraz Rilpiwiryna, charakteryzująca się lepszą tolerancją i mniejszą liczbą działań niepożądanych.

Inhibitory proteazy i integrazy

Inhibitory proteazy, takie jak Darunawir, Atazanawir czy kombinacja Lopinawir/Ritonawir, blokują enzym proteazy HIV. Nowszą grupą są inhibitory integrazy: Dolutegrawir, Raltegrawir i Biktegrawir, które zapobiegają wbudowywaniu DNA wirusa do genomu komórki.

Preparaty kombinowane i dostępność

Nowoczesne leczenie opiera się na preparatach kombinowanych zawierających kilka substancji aktywnych w jednej tabletce. Popularne kombinacje to Truvada, Atripla, Genvoya czy Biktarvy. Wszystkie leki ARV są w Polsce refundowane przez NFZ w ramach programu lekowego i dostępne w aptekach szpitalnych oraz wybranych aptekach ogólnodostępnych po przedstawieniu recepty.

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) i poekspozycyjna (PEP)

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP)

PrEP to metoda farmakologiczna zapobiegania zakażeniu HIV przeznaczona dla osób z grupy wysokiego ryzyka. Dotyczy to głównie mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami, osób używających narkotyków dożylnie oraz partnerów osób zakażonych HIV. Skuteczność PrEP przy regularnym stosowaniu wynosi ponad 99% w zapobieganiu zakażeniu drogą płciową.

Schemat dawkowania obejmuje codzienne przyjmowanie jednej tabletki zawierającej kombinację tenofowiru i emtricitabiny. W Polsce dostępny jest preparat Truvada oraz jego odpowiedniki generyczne.

Profilaktyka poekspozycyjna (PEP)

PEP stosuje się do 72 godzin po potencjalnym narażeniu na HIV, najlepiej w ciągu pierwszych 2 godzin. Terapia trwa 28 dni i obejmuje kombinację trzech leków antyretrowirusowych. Aby uzyskać PEP, należy zgłosić się do szpitalnego oddziału ratunkowego, poradni chorób zakaźnych lub skontaktować się z lekarzem specjalistą.

Działania niepożądane i interakcje leków przeciw HIV

Najczęstsze działania niepożądane

Terapia antyretrowirusowa może powodować różnorodne objawy uboczne. Do najczęstszych należą:

• Nudności i zaburzenia żołądkowo-jelitowe
• Bóle głowy i zawroty głowy
• Zmęczenie i bezsenność
• Wysypka skórna
• Zaburzenia lipidowe

Długoterminowe skutki i monitoring

Długotrwałe stosowanie leków ARV wymaga regularnego monitorowania funkcji nerek i wątroby poprzez badania laboratoryjne. Niektóre preparaty mogą wpływać na gęstość kości lub funkcje sercowo-naczyniowe.

Leki przeciw HIV mogą wchodzić w interakcje z wieloma preparatami, w tym lekami dostępnymi bez recepty, suplementami diety i ziołami. Pacjenci powinni informować wszystkich lekarzy o przyjmowanej terapii ARV. Zaleca się zbilansowaną dietę bogatą w witaminy i minerały, szczególnie witaminę D i wapń.

Wsparcie pacjenta i życie z HIV

Znaczenie adherencji

Regularne przyjmowanie leków antyretrowirusowych jest kluczowe dla skuteczności terapii. Nawet krótkie przerwy mogą prowadzić do rozwoju oporności wirusa i pogorszenia stanu zdrowia. Pacjenci powinni wypracować rutynę ułatwiającą codzienne przyjmowanie leków.

Wsparcie i jakość życia

W Polsce funkcjonują liczne organizacje oferujące wsparcie osobom z HIV, takie jak Krajowe Centrum ds. AIDS czy lokalne NGO. Dostępne jest wsparcie psychologiczne, grupy wsparcia i porady prawne.

Osoby z nieoznaczalnym wirusem HIV mogą prowadzić normalne życie seksualne i planować rodzinę. W Polsce pacjenci z HIV mają prawo do poufności diagnozy, równego traktowania i dostępu do specjalistycznej opieki medycznej w ramach NFZ.